5kits

Tác giả

Chuyên mục

Trang

Lý giải quyết định của Putin: Từ sự suy yếu của phương Tây đến dự án Liên minh Á-Âu của Putin

Th3 24, 2014

Vi Tông Hữu

Trần Ngọc Cư dịch

Khắp thế giới, người ta sững sờ trước quyết định chớp nhoáng của Vladimir Putin, sáp nhập Krym theo nguyện vọng của cuộc trưng cầu dân ý tại đây, đòi Krym li khai khỏi Ukraine và gia nhập Liên bang Nga, điều mà Kiev và phương Tây coi là hành động phi pháp. Quyết định này cũng kéo theo sự chỉ trích khắp thế giới và sự lên án gay gắt của phương Tây và Ukraine, đồng thời làm phát sinh một đợt trừng phạt kinh tế thứ hai từ Hoa Kỳ và liền sau đó từ châu Âu. Quan hệ giữa Nga và phương Tây đang ở mức lạnh nhạt nhất từ khi Chiến tranh Lạnh chấm dứt.

Vậy, tại sao Putin đã dám liều đánh mất phúc lợi kinh tế và không gian chính trị của Nga để nuốt chửng Krym, đồng thời đẩy Ukraine ra khỏi ảnh hưởng của mình, và gây bất bình cho toàn thế giới phương Tây? Phải chăng Putin “đang ở trong một thế giới khác” như Thủ tướng Đức Angela Merkel đã phán đoán về ông? Theo tôi nghĩ, chí ít có hai cân nhắc nằm sau quyết định của Putin.

Cân nhắc thứ nhất theo chủ nghĩa thực tế, địa chính trị [realist, geo-political]. Trong thế giới quan của Putin, kể từ khi Liên Xô cũ sụp đổ, nước Nga đã mất một phần tư diện tích lãnh thổ, một nửa dân số, và hơn một nửa GDP. Trong những lãnh thổ “đã mất” có những nước ở vị trí chiến lược quan trọng hay có quân đội tiên tiến, như Ukraine và các quốc gia Baltic. Với đà bành trướng về phía đông của khối NATO và việc hội nhập các quốc gia chư hầu của khối Xô-viết cũ, các cộng hòa Đông Âu, và các quốc gia Baltic vào châu Âu, vùng trái độn truyền thống giữa Nga và phương Tây ngày càng thu hẹp lại và không gian điều động chiến lược của Nga mỗi năm mỗi trở nên nhỏ bé hơn. Vào thời điểm Nga còn thèm khát được hội nhập vào phương Tây, có lẽ điều này không đặc biệt đáng lo ngại hay hổ mặt đối với Moskva. Nhưng kể từ khi các lãnh đạo Nga cách đây khá lâu quả quyết rằng gia nhập vào phương Tây vừa không đặc biệt có lợi cho thế đứng chính trị của Nga vừa không đặc biệt hấp dẫn về quyền lợi kinh tế, Nga bắt đầu coi việc bành trướng của phương Tây bất chấp các lợi ích chiến lược của Nga là có ác ý và đầy đe dọa.

Ukraine giữ một vị trí độc đáo trong cân nhắc địa chiến lược của Nga. Một, đây là lãnh thổ trọng yếu cho việc chuyển giao lượng dầu lửa xuất khẩu của Nga sang châu Âu. Mỗi năm hơn một phần ba số dầu Nga chở sang châu Âu đi qua ống dẫn trên lãnh thổ Ukraine. Hai, Krym cho phép Hạm đội Biển Đen Nga tiếp cận với Biển Đen. Nếu chính phủ Kiev thân phương Tây quyết định chấm dứt hợp đồng cho thuê căn cứ hải quân Nga tại Krym, Nga sẽ mất cửa ngỏ chiến lược đi vào Biển Đen và Địa Trung Hải. Ba, Ukraine được coi là thành viên trọng yếu nhất cho dự án Liên hiệp Á-Âu của Nga, một kế hoạch kinh tế và chiến lược nhằm kết nối chặt chẽ Nga, Belarus, Ukraine, và Trung Á lại với nhau. Nếu tất cả việc này đi đúng kế hoạch, Liên minh Á-Âu sẽ giúp các cộng hòa Xô-viết cũ và các nước độc lập hiện nay hội nhập với Nga về kinh tế, chính trị, và ngoại giao, và còn tiến tới việc phục hồi cái quang vinh của đế quốc Xô-viết vào thời cao điểm của nó. “Cuộc đảo chánh” tại Kiev và định hướng chính trị của chính phủ mới chắc chắn đe dọa tất cả dự án này, nếu Nga vẫn giữ thái độ dửng dưng và thụ động.

Cân nhắc thứ hai tự bản chất nghiêng về tâm lý nhiều hơn. Ngay sau khi Chiến tranh Lạnh chấm dứt, chạy theo phương Tây là ưu tiên hàng đầu của chính sách đối ngoại Nga. Nhưng Moskva đã thất vọng khi thấy rằng phương Tây vẫn còn ấp ủ những dè dặt to lớn và hoài nghi đáng kể đối với Nga. Nhiều năm bỏ ra để ve vãn phương Tây gần như không mang lại điều mà Nga thèm muốn nhất: một tư cách thành viên bình đẳng với các nước phương Tây và sự thịnh vượng kinh tế. Mặc dù đã được vào nhóm đặc biệt G8, nhưng Nga chưa bao giờ được hưởng một tư thế đầy đủ và có tiếng nói như bảy thành viên khác, luôn luôn thấy mình là một “kẻ khác” mà thôi. Trên lãnh vực kinh tế, cuộc trị liệu bằng cú sốc [shock remedy] do phương Tây đề nghị và Boris Yeltsin nghiêm chỉnh thi hành đã không mang lại lợi ích kinh tế mong đợi. Thay vào đó, nó đẩy kinh tế Nga đến chỗ rơi tự do, khiến người dân trung bình Nga càng khốn khổ hơn trước. Cuộc thử nghiệm hướng về phương Tây của Nga đã chấm dứt trong nhục nhã và tai họa.

Chính Putin đã cứu nước Nga khỏi tình trạng khốn cùng đó. Ông đã tái điều chỉnh cả chính sách đối nội lẫn đối ngoại của Nga, và tách nước này khỏi phương Tây; đồng thời, thay vào đó, Putin luôn tìm kiếm những cơ hội để làm sống lại những nét vàng son của thời Xô-viết đã qua. Khi kinh tế Nga được cải thiện, cũng là lúc phương Tây nhận ra cái thế thượng phong của mình đã qua đi. Cuộc khủng hoảng kinh tế 2008 đánh mạnh vào Mỹ và châu Âu, làm các nước này thấy mình lệ thuộc nhiều hơn vào các cường quốc mới nổi, trong đó có Nga. Chính Anh, Pháp, và cả Đức hiện đang bận tâm kêu gọi các đại gia dầu lửa Nga mua thêm nhiều hàng hoá và đầu tư thêm vào kinh tế của mình. Cán cân quyền lực giữa Nga và phương Tây đã thay đổi. Cuộc chiến tranh nhỏ bé tại Georgia vào mùa Hè năm 2008 chỉ tăng cường xu thế này và phản ứng chiếu lệ từ phương Tây đã để lại ấn tượng sâu sắc đối với Nga: đó là, châu Âu đang thối nát và Hoa Kỳ đã trở nên quá yếu để mà lãnh đạo. Tiếp đến là Mùa Xuân Ả Rập và cuộc khủng hoảng tại Syria. Trong trường hợp đầu, Mỹ “đã lãnh đạo từ sau”, và trong trường hợp sau chính Nga đã quyết định hướng đi của cuộc nội chiến Syria.

Nhân dân Nga, và đặc biệt là Putin đã học được một bài học đắt giá từ cuộc tình lãng mạn hậu-Chiến tranh Lạnh với phương Tây: Bất chấp những rêu rao về dân chủ và tự do, sự thật vẫn là kẻ mạnh ra lệnh cho kẻ yếu.

Với châu Âu rữa nát và Hoa Kỳ suy yếu, một nước Nga trỗi dậy và đầy tự tin chắc chắn sẽ không để cho một nước cộng hoà Xô-viết cũ có tầm quan trọng địa chiến lược rơi hoàn toàn vào phe phương Tây. Bằng cách sáp nhập Krym vào Nga, Putin không chỉ đảm bảo căn cứ hải quân và cửa ngõ chiến lược của Nga vào Biển Đen, ông còn gửi một thông điệp mạnh mẽ đến Ukraine và phương Tây: Coi thường các quan tâm chiến lược chính đáng của Nga là một hành vi liều lĩnh.

­­­­­­­­­­­­­­_________

Vi Tông Hữu (Wei Zongyou) là Giáo sư và Phó Khoa của Viện Nghiên cứu các Vấn đề Ngoại giao và Quốc tế, Đại học Nghiên cứu Quốc tế Thượng Hải, Trung Quốc. Quan tâm nghiên cứu của ông tập trung vào Quan hệ Mỹ-Trung, chính sách đối ngoại Mỹ, can thiệp nhân đạo và trách nhiệm bảo hộ.

Nguồn: The Diplomat, 23/3/2014

Bản tiếng Việt © 2014 Trần Ngọc Cư & pro&contra

Share SHARE